تاریخچه پلاستیک در ایران به سال 1337، زمانیکه در اهواز کارخانه تولید پلی وینیل کلراید احداث شد، باز می‌گردد. گسترش این صنعت در ایران، به قدری زیاد بوده است که امروزه کشور ما در رتبه پنجم مصرف پلاستیک در دنیا قرار گرفته است. در این مقاله از مجله اینترنتی بازن با ما همراه باشید تا در رابطه با تاریخچه پلاستیک در ایران و جهان بیشتر بدانید.

پلاستیک چیست و چرا اختراع شد؟ (تاریخچه پلاستیک)

قبل از اینکه به تاریخچه تولید پلاستیک در جهان بپردازیم، بهتر است بدانیم که پلاستیک چیست؟ و چرا اختراع شد؟ پلاستیک (Plastic)، به دسته ای از مواد مصنوعی و نیمه مصنوعی گفته می‌شود که در طیف وسیعی از وسایل، به کار برده شده است. پلاستیک به طور طبیعی یافت نمی‌شود و جزء مواد مصنوعی به حساب می آید.

اولین پلاستیک ساخت بشر، برای حل مشکلات محدودیت منابع طبیعی و نیازهای عملی انسان، اختراع شد. قبل از ظهور پلاستیک، بشر مجبور بود از مواد طبیعی مانند چوب، عاج حیوانات، شاخ، فلزات و سنگ‌ها برای ساخت ابزار، ظروف، بسته بندی و وسایل مختلف استفاده کند. این مواد، گران، کمیاب، سنگین بودند و قابلیت شکل دهی بسیار سختی داشتند.

برای همین دانشمندان به دنبال ماده‌ای بودند که سبک، ارزان، مقاوم و انعطاف پذیر باشد و جایگزین مواد طبیعی محدود و گران قیمت شود. پلیمرهای مصنوعی یا پلاستیک‌ها پاسخ این نیاز بودند؛ موادی که به راحتی قابل شکل دهی، سبک، بادوام و قابل تولید انبوه می‌باشند.

به بیان ساده، پلاستیک اختراع شد تا نیاز بشر به ماده‌ای همه کاره، ارزان و قابل فرم دهی را برطرف کند و وابستگی به منابع طبیعی محدود را کاهش دهد.

اختراع نایلون نه تنها صنعت پوشاک، بلکه درک بشر از مواد مصنوعی را برای همیشه تغییر داد. (به نقل از سایت dupont.com)

واژه پلاستیک چگونه پدید آمده است؟

اصطلاح پلاستیک از کلمه یونانی «plastikos» و کلمه لاتین «plasticus» گرفته شده که به معنی «قابل شکل دهی» یا «انعطاف پذیر» است. این اصطلاح به قابلیت شکل پذیری مواد، هنگام تولید اشاره دارد که اجازه می‌دهد پلاستیک‌ها به صورت ریخته گری(cast)، پرس(pressed) یا اکستروژن(extruded) به اشکال مختلفی تبدیل شوند.

اولین پلاستیک دنیا چگونه ساخته شد؟ (مخترع پلاستیک کیست؟)  

اولین پلاستیک مصنوعی در سال ۱۸۶۹ توسط جان وسلی هایت (John Wesley Hyatt) اختراع شد. او با دیدن آگهی یک شرکت نیویورکی که برای یافتن جایگزین مناسب عاج فیل، جایزه‌ای ۱۰ هزار دلاری تعیین کرده بود، وارد این چالش شد و سرانجام با اختراع پلاستیک توانست برنده این جایزه شود. در آن دوران محبوبیت روزافزون بازی بیلیارد موجب کاهش منابع عاج طبیعی شده بود، زیرا توپ های بیلیارد از عاج فیل درست می‌شدند و برای بدست آوردن آن ها، شکار فیل ها افزایش یافته بود.

هایت، مخترع پلاستیک با تیمار سلولز حاصل از الیاف پنبه با کافور (Camphor)، ماده‌ای پلاستیکی ساخت که قابلیت قالب گیری در اشکال مختلف را داشت. این اکتشاف انقلابی ایجاد کرد و باعث شد برای اولین بار تولیدات انسانی، دیگر محدود به منابع طبیعی نباشد؛ چرا که طبیعت تنها مقدار محدودی چوب، فلز، سنگ، استخوان، عاج و شاخ در اختیار ما می‌گذاشت؛ اما اکنون بشر می‌توانست مواد جدیدی خلق کند و در نهایت مانع از آسیب رسانی به طبیعت شود.

شاید علاقمند باشید در مورد “معرفی لیست کامل وسایل ضروری و مورد نیاز آشپزخانه در 1404” بیشتر بخوانید!

جنگ جهانی دوم گسترش چشمگیر صنعت پلاستیک، تولید اولین پلاستیک مصنوعی در سال ۱۸۶۹ (پلیمر مصنوعی)

از آنجایی که توان صنعتی کشور به اندازه قدرت نظامی برای پیروزی اهمیت داشت، در طول جنگ جهانی دوم، صنعت پلاستیک در ایالات متحده به شدت گسترش یافت و به دلیل اهمیت حفظ منابع طبیعی، استفاده از مواد جایگزین که در صدر آنها پلاستیک بود، در اولویت قرار گرفت.

به گفته سایت sciencehistory در طول جنگ جهانی دوم، تولید پلاستیک در ایالات متحده ۳۰۰ درصد افزایش یافت. همچنین پس از پایان جنگ، این روند با سرعت بیشتری ادامه پیدا کرد و آمریکایی‌هایی که دوران سخت رکود جنگ را پشت سر گذاشته بودند، اکنون آماده خرید و مصرف پلاستیک بودند.

به گفته سوزان فرینکل (Susan Freinkel)، نویسنده کتابی درباره تاریخچه پلاستیک: «در هر صنعت و هر بازار، پلاستیک‌ها با مواد سنتی رقابت کردند و پیروز شدند. جای فولاد را در خودروها، جای کاغذ و شیشه را در بسته بندی و جای چوب را در مبلمان گرفتند.»

امکانات بی‌پایان پلاستیک‌ها باعث شد برخی از افراد، تصویری از آینده ترسیم کنند که در آن، بشر با استفاده از ماده‌ای ارزان، ایمن و بهداشتی می‌تواند هرآنچه را که بخواهد به دلخواه خود، شکل دهد.

مجله تایم (Time) در گزارشی نوشت:

«به واسطه جنگ، پلاستیک‌ها برای کاربردهای جدیدی مورد استفاده قرار گرفته‌اند و بار دیگر قابلیت سازگاری بالای خود را نشان داده‌اند.»

تحول بزرگ با اختراع نایلون در صنعت نساجی و پلاستیک مصنوعی در سال 1907

در سال ۱۹۰۷ میلادی یک پیشرفت بزرگ رخ داد که در آن، شیمیدان بلژیکی لئو بیکلند (Leo Baekeland) موفق به ساخت باکلیت (Bakelite) که نخستین پلاستیک کاملاً مصنوعی، از ترکیب فنول(Phenol) و فرمالدهید(Formaldehyde) بود، شد که برخلاف سلولوئید(Celluloid)، از منابع طبیعی استخراج نمی‌شد. این اکتشاف، آغاز صنعت مدرن پلاستیک بود؛ صنعتی که دیگر به طبیعت وابسته نبود و می‌توانست مواد کاملاً جدیدی بسازد.

مخترع نایلون کیست؟

در دهه ۱۹۳۰، یکی از بزرگ ترین تحولات در تاریخچه پلاستیک رقم خورد. والاس کاروترز (Wallace Carothers)، شیمیدان آمریکایی شرکت دوپونت  (DuPont)، که بعدها با نام مخترع نایلون شناخته شد توانست ماده‌ای بسازد که سبک، انعطاف پذیرو به اندازه فولاد، مقاوم باشد.

در ابتدا نایلون(Nylon) به عنوان جایگزینی برای ابریشم طبیعی معرفی شد و در صنعت نساجی، برای تولید جوراب‌های زنانه مورد استفاده قرار گرفت. اما با آغاز جنگ جهانی دوم، نایلون به سرعت در چتر نجات، طناب و تجهیزات نظامی به کار گرفته شد و جایگاه خود را به عنوان یکی از مهم ترین پلیمرهای قرن تثبیت کرد.

تاریخچه پلاستیک در ایران (ورود پلاستیک به ایران و آغاز تولید داخلی)

اکنون که به طور کامل با تاریخچه پلاستیک در جهان آشنا شدید، نوبت به بررسی تاریخچه نایلون در ایران و ورود و توسعه این صنعت در کشور می‌رسد. صنعت پلاستیک ایران بخشی حیاتی از صنعت پتروشیمی کشور است که توانسته با بهره گیری از منابع غنی نفت و گاز، انواع محصولات پلاستیکی از جمله بسته بندی‌ها و قطعات صنعتی را تولید کند.

ریشه‌های این صنعت به دهه ۱۳۳۰ (۱۹۵۰ میلادی) بازمی‌گردد، زمانی که ایده تولید محصولات پتروشیمی به صورت رسمی در برنامه‌های ملی کشور گنجانده شد. با گذر زمان و رشد سرمایه‌گذاری‌ها، تولید پلاستیک در ایران توسعه یافت و اکنون تهران به عنوان قطب اصلی فعالیت‌های صنعتی و تجاری پلاستیک شناخته می‌شود.

ورود اولین محصولات پلاستیکی به ایران در دهه (۱۳۳۰–۱۳۴۰)

تاریخچه پلاستیک در ایران  به دهه ۱۳۳۰ و اوایل دهه ۱۳۴۰ برمی‌گردد که اولین کارخانه تولید پلاستیک در ایران تاسیس شد. در دهه 1330، محصولات پلاستیکی مانند کیسه های نایلونی و ظروف پلاستیکی تولید می‌شدند و در دهه 1340 تقاضا برای محصولات پلاستیکی (لوازم پلاستیکی پر مصرف) افزایش یافت و باعث شد کارخانه های بیشتری در شهرهای تهران و اصفهان تاسیس شوند؛ این کارخانه ها پس از تامین نیازهای داخلی توانستند به تدریج محصولات را صادر کنند.

رشد کارخانه‌های تولید پلاستیک در دهه‌های بعد از 1340 در ایران

پس از دهه ۱۳۴۰، همزمان با رشد صنعت پتروشیمی، کارخانه‌های تولید پلاستیک در ایران توسعه یافتند. اولین مجتمع پتروشیمی کشور در سال ۱۳۴۲ در شیراز تأسیس شد و تولید کود شیمیایی را آغاز کرد. این مجتمع، پایه‌ای برای توسعه تولید پلیمرها و پلاستیک‌ها شد. تا اواخر دهه ۱۳۴۰، تولید پتروشیمی ایران به ۱۲.۵ میلیون تن در سال رسید و پلاستیک‌ها به یکی از بخش‌های کلیدی این صنعت تبدیل شدند.

در دهه‌های بعد، کارخانه‌های پلاستیک ایران تنوع محصولات خود را افزایش دادند و تولیدات پایین دستی مانند پلاستیک‌های بسته بندی، ظروف مصرفی، لوله‌ها و ورق‌ها را به بازار عرضه کردند.

نقش شرکت‌های ایرانی در بومی‌سازی صنعت پلاستیک

با تأسیس و توسعه شرکت‌هایی مانند شرکت ملی صنایع پتروشیمی (NPC)، پتروشیمی جم، پتروشیمی شازند، آریا پلیمر پیشگام و سایر تولیدکنندگان بزرگ، ایران توانست بخش عمده نیاز داخلی به پلاستیک را تأمین کند و در صادرات محصولات پلاستیکی نیز سهم قابل توجهی داشته باشد.

این شرکت‌ها علاوه بر تولید محصولات متنوع پلاستیکی، به توسعه فناوری‌های نوین، تولید پلاستیک‌های دوستدار محیط زیست (مضرات پلاستیک برای محیط زیست) و راهکارهای بازیافت هوشمند نیز توجه داشته‌اند. امروزه با وجود چالش‌هایی مانند تحریم‌ها و محدودیت دسترسی به فناوری‌های جهانی، صنعت پلاستیک ایران با اشتغال هزاران نفر و سرمایه گذاری‌های مستمر، به یکی از قطب‌های قدرتمند منطقه در زمینه پلاستیک تبدیل شده است.

نگاهی اجمالی به تحول صنعت پلاستیک در ایران؛ از مصرف تا تولید (روند رشد تولیدکنندگان داخلی پلاسکو)

همانطور که گفته شد تاریخچه پلاستیک در ایران در دهه 1330 آغاز شد، اما اولین محصولات پلاستیکی که در کشور وجود داشتند مربوط به دهه 1320 خورشیدی است که نخستین محصولات پلاستیکی خارجی مانند دکمه، شانه، عینک و اسباب بازی وارد کشور شدند.

رشد تولیدکنندگان داخلی و کارگاه‌های اولیه

در دهه ۱۳۳۰، اولین کارگاه‌های کوچک تولید پلاستیک در تهران و تبریز با استفاده از ماشین آلات وارداتی شکل گرفتند. در سال ۱۳۳۸، نخستین کارخانه تولید مواد اولیه پلاستیک در ایران تأسیس شد و تولید صنعتی پلاستیک آغاز گردید.

با توسعه صنعت پتروشیمی در دهه ۱۳۴۰، تولید محصولات پلاستیکی نیز گسترش یافت؛ کیسه‌های پلاستیکی، بطری‌ها، لوله‌های PVC و ظروف و لوازم پلاستیکی آشپزخانه از جمله تولیدات این دوره بودند. همچنین راه اندازی پتروشیمی آبادان در سال ۱۳۴۳ به عنوان نخستین مجتمع بزرگ تولید مواد اولیه پلاستیک، نقطه عطفی در بومی سازی این صنعت محسوب می‌شود که پس از آن، مجتمع‌های پتروشیمی بندر امام، اراک، اصفهان و تبریز نیز تأسیس شدند.

گسترش استفاده از پلاستیک در صنایع خانگی، غذایی و بهداشتی

با رشد کارخانه‌ها و کارگاه‌ها پس از انقلاب اسلامی، پلاستیک به بخش جدایی ناپذیر صنایع مختلف تبدیل شد. سهم پلاستیک در صنایع خانگی، بسته بندی مواد غذایی، بهداشت، کشاورزی، ساختمان و خودرو افزایش یافت و تولید ظروف غذای پلاستیکی و قطعات صنعتی و لوازم خانگی پلاستیکی با کیفیت بالاتر و تنوع گسترده تر، ادامه یافت.

تحولات نوین و توجه به پایداری

از دهه ۱۳۹۰ به بعد، صنعت پلاستیک ایران با تمرکز بر محصولات زیست تخریب پذیر و پلاستیک‌های دوستدار محیط زیست، بازیافت و کاهش مصرف پلاستیک‌های یکبارمصرف (پلی پروپیلن چیست)، مسیر توسعه پایدار را دنبال کرده است. همچنین با ظهور شرکت‌های دانش بنیان، تولید پلاستیک‌های سبز و نوآورانه افزایش یافته و تهران همچنان به عنوان مرکز اصلی تولید، صادرات و نمایشگاه‌ تخصصی صنعت پلاستیک، نقش آفرینی می‌کند.

به طور کلی، تحول صنعت پلاستیک ایران از مصرف محدود وارداتی به تولید گسترده داخلی، نشان دهنده رشد توانمندی تولید کنندگان داخلی و گسترش کاربردهای پلاستیک در صنایع خانگی، غذایی و بهداشتی است و نقش مهمی در اقتصاد غیرنفتی کشور ایفا می‌کند.

پیش بینی آینده صنعت پلاستیک در ایران

صنعت پلاستیک ایران در سال‌های اخیر مسیر خود را به سمت تولید پلاستیک‌های زیست تخریب پذیر، بازیافت مؤثر و تولید سبز هموار کرده است. هدف این رویکرد، حفظ نقش اقتصادی صنعت پلاستیک در کشور، همزمان با هماهنگی با استانداردهای جهانی حفاظت از محیط‌ زیست می‌باشد.

یکی از دغدغه‌های اصلی کشور، کاهش مصرف بی رویه و جلوگیری از آلودگی ناشی از پسماندهای پلاستیکی است. براساس آمار سایت exhibitionmakers ایران هر سال حدود یک میلیون تُن کیسه پلاستیکی تولید می‌کند که نزدیک به ۹۶٪ از آنها در محل دفن زباله‌ها انباشته می‌شوند. به همین دلیل، توجه ویژه‌ای به راهکارهای بازیافت و فناوری‌های نوین تفکیک زباله با استفاده از هوش مصنوعی (AI) شده است تا بخش قابل توجهی از پلاستیک‌های مصرفی، دوباره وارد چرخه تولید شوند.

به طور کلی، آینده صنعت پلاستیک ایران بر پایه نوآوری، تولید سبز و بازیافت مؤثر استوار خواهد بود و این تلاش‌ها نقش کلیدی در کاهش آلودگی، افزایش بهره وری منابع و همگامی با استانداردهای جهانی ایفا می‌کنند. ما در شرکت بازن نیز، متعهد شده ایم تا در این مسیر سبز، گام های استوار برداشته و محصولات پلاستیکی دوستدار محیط زیست را تولید کنیم.

نقش شرکت بازن در توسعه صنعت پلاسکو و تاریخچه پلاستیک در ایران

شرکت بازن یکی از پیشگامان صنعت تولید محصولات پلاستیکی خانه و آشپزخانه در ایران است که نه تنها به تولید محصولات با کیفیت می‌پردازد، بلکه با هر گامی که برمی‌دارد، بخشی از تاریخچه پلاستیک در ایران را رقم می‌زند. فروشگاه اینترنتی بازن با بهره گیری از فناوری‌های نوین و تولید محصولات، مطابق با استانداردهای زیست محیطی، نشان داده است که می‌توان همزمان کیفیت، دوام و زیبایی را در خدمت زندگی روزمره مردم و حفاظت از محیط زیست قرار داد.

ما با تولید ظروف (ست ظرف غذای پلاستیکی) و لوازم پلاستیکی خانگی، نقش کلیدی در صنعت پلاسکو و توسعه بازار داخلی ایفا کرده‌ایم. بازن، مانند پلی میان گذشته و آینده صنعت پلاستیک ایران، ارزش تجربه و دانش چند دهه تلاش صنعتگران ایرانی را در دل خود جای داده و آن را با خلاقیت و تعهد به محیط زیست تلفیق می‌کند. هر محصول بازن نه فقط یک وسیله کاربردی در خانه است، بلکه نمادی از تلاش، پیشرفت و تعهد به زندگی سالم تر و پایدارتر برای نسل‌های آینده به شمار می آید. شما می توانید برای دریافت هر گونه راهنمایی، از طریق شماره 09024015774 در واتزاپ با ما در ارتباط باشید.

پرسش و پاسخ در رابطه با تاریخچه پلاستیک در ایران

مواد تشکیل دهنده پلاستیک چیست؟

اگر بخواهیم به پرسش «پلاستیک از چی درست میشه»، به سادگی پاسخ دهیم باید بگوییم، پلاستیک‌ها عمدتاً از پلیمرها یا همان زنجیره‌های بلند مولکولی ساخته شده از مواد طبیعی یا مصنوعی، تشکیل می‌شوند.

فرمول شیمیایی پلاستیک چیست؟

پلاستیک‌ها دسته‌ای از پلیمرها هستند و فرمول شیمیایی دقیق هر نوع پلاستیک با دیگری متفاوت است، زیرا هر پلیمر از مونومرهای خاصی تشکیل شده است. برای مثال:

• پلی‌اتیلن (PE): ساده ترین پلیمر، دارای فرمول است و در کیسه‌ها، بطری‌ها و فیلم‌های پلاستیکی کاربرد دارد.
• پلی‌پروپیلن (PP): با فرمول ، در ظروف مقاوم، لوله‌ها و قطعات صنعتی استفاده می‌شود.
• پلی‌وینیل کلراید (PVC): با فرمول ، در لوله‌ها، پنجره‌ها و پوشش‌های ساختمانی کاربرد دارد.

مخترع پلاستیک کیست؟

مخترع پلاستیک صنعتی، لوییس هنری بلیک (Leo Baekeland) است که در سال ۱۹۰۷ با اختراع باکلیت، نخستین پلاستیک مصنوعی مقاوم و غیرقابل اشتعال را ایجاد کرد. با این حال از پیشگامان پلاستیک، می توان از جان وسلی هایت (John Wesley Hyatt) نام برد که در سال ۱۸۶۹ سلولویید را اختراع کرد و مسیر تولید پلاستیک‌های مصنوعی اولیه را هموار ساخت.